شکست یا پیروزی در دعاوی حقوقی به عوامل متعددی بستگی دارد که تنها بخشی از آن مرتبط با وجود یا فقدان حق و یا حکم صریح قانون است. بخش عمدهای از سرنوشت یک دعوای حقوقی منتج از عواملی ظاهرا فرعی یا ناپیدا، اما به غایت مهم و تعیین کننده است که تماما در چارچوب مفهومی تحت عنوان «طراحی دفاع» قابل برشماریاند. اهم عوامل مورد اشاره را میتوان در عناوین ذیل صورتبندی نمود:
تحلیل استراتژیک و اشتباهات پنهان در دفاع حقوقی
بخش قابل توجهی از دعاوی حقوقی، پیش از آنکه وارد مرحلهی رسیدگی مؤثر در دادگاه شوند، عملاً مسیر شکست را طی کردهاند. این شکستها الزاماً ناشی از ضعف قانونی، نبود حق یا ناتوانی وکیل نیست؛ بلکه در اغلب موارد، ریشه در تصمیمات نادرست و تحلیلهای ناقص در ابتدای مسیر دعوا دارد. بسیاری از پروندهها از همان نقطهی شروع، با انتخاب یک مسیر غلط یا ناقص، به بنبست میرسند.
برخلاف تصور رایج، شکست در دعوای حقوقی همیشه در رأی نهایی اتفاق نمیافتد. گاهی شکست زمانی رقم میخورد که دعوا با عنوان اشتباه مطرح میشود، گاهی زمانی که استراتژی دفاعی بدون درک کامل از موقعیت طرف مقابل طراحی میگردد و گاهی نیز در نتیجهی بیتوجهی به پیامدهای جانبی و غیرحقوقی یک اقدام قضایی.
نگاه خطی؛ ریشهی بسیاری از شکستهای حقوقی
یکی از رایجترین خطاها در دعاوی حقوقی، نگاه خطی و تکبعدی به مسئله است. در این رویکرد، موضوع صرفاً از منظر یک عنوان قانونی یا یک مادهی خاص بررسی میشود و سایر ابعاد نادیده گرفته میشوند. در حالی که هر دعوای حقوقی، در بستر روابط انسانی، تجاری، مالی و حتی روانی شکل میگیرد. وقتی دعوا بدون توجه به این بسترها مطرح میشود، مسیر دفاع بهسرعت قابل پیشبینی میگردد. طرف مقابل میداند با چه استدلالی مواجه است، قاضی با چه چارچوبی پرونده را میبیند و امکان مانور حقوقی به حداقل میرسد. نتیجهی چنین وضعیتی، فرسایش پرونده، افزایش هزینهها و کاهش شانس موفقیت است.
نادیده گرفتن «پیشفرضهای پرونده»
یکی دیگر از عوامل پنهان شکست، بیتوجهی به پیشفرضهایی است که مرجع رسیدگی، ناخواسته با خود به پرونده وارد میکند. نوع رابطهی طرفین، سابقهی تعاملات، نحوهی تنظیم قراردادها، رفتارهای پیشینی و حتی شیوهی طرح دعوا، همگی در شکلگیری این پیشفرضها مؤثرند. اگر این عوامل پیشاپیش تحلیل نشوند، دفاع حقوقی هرچقدر هم مستدل باشد، ممکن است در فضایی نامساعد شنیده شود. در بسیاری از پروندهها، مشکل نه در استدلال حقوقی، بلکه در زمینهای است که استدلال در آن ارائه میشود.
اشتباه بزرگ: اقدام عجولانه بدون نقشهی راه
عجله در طرح دعوا یا دفاع، یکی از شایعترین اشتباهات موکلان و حتی برخی مشاوران حقوقی است. فشار روانی، نگرانی از از دست رفتن حق یا تصور فوریت، باعث میشود تصمیمات مهم بدون طراحی یک نقشهی راه جامع اتخاذ شوند.
در حالی که بسیاری از دعاوی، اگر با تأمل و تحلیل استراتژیک آغاز شوند، یا اصلاً به دادگاه نمیرسند یا با هزینه و ریسک بسیار کمتری به نتیجه میرسند. زمانی که مسیر از ابتدا درست طراحی شود، بسیاری از بحرانها اساساً شکل نمیگیرند.
دفاع حقوقی، فراتر از استناد به قانون
دفاع مؤثر، صرفاً به معنای استناد صحیح به مواد قانونی نیست. قانون ابزار است، نه راهحل نهایی. آنچه مسیر پرونده را تعیین میکند، چگونگی استفاده از ابزارهای حقوقی در کنار سایر مؤلفههاست؛ از جمله مذاکره، زمانبندی، انتخاب مرجع مناسب، ترکیب دعاوی و حتی گاهی عدم طرح دعوا در مقطع خاص.
پروندههایی که با این نگاه مدیریت میشوند، انعطافپذیرترند و امکان اصلاح مسیر در آنها وجود دارد. در مقابل، پروندههایی که صرفاً با یک خط دفاعی وارد سیستم قضایی میشوند، در برابر تغییر شرایط، آسیبپذیرند.
نقش تحلیل استراتژیک در موفقیت دعاوی
تحلیل استراتژیک، نقطهی تمایز میان یک اقدام حقوقی معمولی و یک دفاع مؤثر است. این تحلیل شامل بررسی دقیق اهداف موکل، شناخت نقاط ضعف و قوت طرف مقابل، ارزیابی سناریوهای مختلف و پیشبینی پیامدهای هر تصمیم است. زمانی که این تحلیل پیش از هر اقدام انجام شود، دعوا از یک واکنش احساسی به یک پروژهی حقوقی مدیریتشده تبدیل میشود. در چنین شرایطی، حتی اگر نتیجهی نهایی دعوا بهطور کامل مطلوب نباشد، ریسکها کنترل شده و خسارات به حداقل میرسند.
جمعبندی
بسیاری از دعاوی حقوقی نه به دلیل ضعف حق، بلکه به دلیل ضعف در طراحی مسیر دفاع شکست میخورند. نگاه خطی، تصمیمات عجولانه، بیتوجهی به ابعاد غیرحقوقی و فقدان تحلیل استراتژیک، از مهمترین عوامل این شکستها هستند.
تجربه نشان داده است که هرگاه دعوا با نگاهی همهجانبه، مهندسیشده و مبتنی بر تحلیل دقیق آغاز شود، شانس موفقیت بهطور معناداری افزایش مییابد. دفاع حقوقی، زمانی مؤثر است که پیش از ورود به دادگاه، بهدرستی طراحی شده باشد.
مؤسسه حقوقی دادبان